“Camillo e il maestro di scuola”

Dum M. Furius Camillus oppidum Falerios obsidet, ludi magister multos generosos pueros extra oppidum secum eduxit, velut ambulandi gratia. Inde ineptis verbis iter produxit, et paulatim inter vigilias ac denique in castra Romanorum discipulos duxit atque Camillo tradidit. Magnum praemium ob id a Romanis sperabat, nam tacite secum dicebat: “Si filios magistratuum Faliscorum Romanis tradam, tum ii indutias statim petent et Romanas copias intra moenia oppidi accipient”. Sed Camillus perfidiam ac dolum eius improbavit et: “Arma, inquit, non adversum inermos, sed adversum armatos Romani sumunt”; deinde perfidum magistrum nudatum pueris tradidit, virgasque eis dedit. Pueri eum verberabant, dum in oppidum ducunt. Statim Falisci, quorum oppidum Romani expugnare non potuerant, beneficio magis quam armis victi, portas Romanis aperuerunt.

Mentre M. Furio Camillo assediava la città di Faleri, un maestro elementare condusse con sé dei nobili bambini fuori dalla città, come per fare una passeggiata. Poi presentò il cammino con inopportune parole, e a poco a poco condusse gli alunni tra le sentinelle e infine nell’accampamento dei Romani e li consegnò a Camillo. Per questo sperava in un grande premio dai Romani, infatti diceva tra sé e sé in silenzio: “Se avrei consegnato ai Romani i figli dei magistrati Falisci, allora loro chiederanno subito una tregua e faranno entrare le truppe Romane dentro le mura della città”. Ma Camillo disapprovò la sua perfidia e il suo inganno e disse: “I Romani prendono le armi non contro i disarmati, ma contro gli armati”; quindi consegnò il perfido maestro denudato ai bambini, e diede loro dei bastoni. I ragazzi lo percossero, mentre lo conducevano in città. Subito i Falisci, la cui città i Romani non avevano potuto espugnare, vinti con il beneficio più che con le armi, aprirono le porte ai Romani.

“L’impresa di Teseo”

Cum Theseus, ut Minotaurum occideret, Cretam venisset, ibi mirabilem Graecum artificem, virum magni ingenii et omnibus artibus excellentem, invenit: hominis nomen Daedalus erat. Praeclarus artifex, regis Minois iussu, labyrinthum construxerat, immensum aedificium innumerabilibus conclavibus atque artis longisque faucibus praeditum. In labyrintho Minos Minotaurum secluserat, monstrum corpus humanum et caput taurinum habens. Ariadna, Minois filia, cum amore Thesei arderet, ut Theseus sine difficultate e labyrintho effugeret, viro dedit caput lanei fili, alterum caput manibus suis tenens. Itaque Theseus, cum Minotaurum gladio trucidavisset, filum iterum volvendo, exitum invenit et labyrinthum salvus reliquit.

Teseo, per uccidere il Minotauro, essendo venuto a Creta, qui trovò il mirabile artista dei Greci, uomo di grande senno e eccellente in tutte le arti: il nome dell’uomo era Dedalo. Artista illustre, per ordine di Minosse costruì un labirinto fornito con numerose stanze e con lunghe strettoie. Nel labirinto Minosse aveva chiuso il Minotauro, mostro di corpo umano e testa taurina. Arianna, figlia di Minosse, ardendo d’amore per Teseo, affinchè Teseo fuggisse senza alcuna difficoltà dal labirinto, diede all’uomo un gomitolo di lana, tenendo con le sue mani l’altro gomitolo, sciogliendo il filo via via, trovò la via di uscita e lasciò salvo il labirinto.

“L’oratore Demostene”

In Demosthene, Graecorum oratorum principe, tandum discendi studium fuit, ut tandem superaret impedimenta naturae diligentia atque industria. Ita balbus erat, ut rethoricae artis, quam discere cupiebat, primam littera non posset dicere; tamen perfecit exercitatione ut nullus orator eo melior putaretum. Deinde perduxit ad gratum auribus sonum vocem suam, quae propter exilitatem acerba erat. Laterum firmitate destitutus, obtinuit a labore eas vires quas corporis habitatus negaverat. Coniectis in os calcoli, summa voce multos versus pronuntiabat inambulans et ardua loca celeri gradu scandens. Sic diu adversus naturam pertinaciter pugnavit, ut victor discesserit et malignitatem eius superaverit.

In Demostene, principe degli oratori greci, ci fu tanto desiderio di apprendere, per superare infine le cose avverse della natura con diligenza e operosità. Era balbuziente così non potendo pronunciare la prima lettera desiderava apprendere l’arte della retorica; tuttavia portò a termine con l’esercizio tanto che nessun oratore era considerato migliore di lui. Poi migliorò il suono della sua voce per le orecchie, voce che per la tenuità era stridula. Sospeso per la robustezza dei fianchi, ottenne dal lavoro quelle forze che prima non aveva. Raccolti i sassi nella bocca, pronunciava con voce imponente molti versi passeggiando e scendendo con velocità i gradini di luoghi angusti. Così a lungo combattè tenacemente contro la natura per uscirne vincitore e superare la sua malignità.

Breviarium, VI, 17 (“Le guerre galliche”)

Anno urbis conditae sexcentesimo nonagesimo tertio C. Iulius Caesar, qui postea imperavit, cum L. Bibulo consul est factus. Decreta est ei Gallia et Illyricum cum legionibus decem. Is primus vicit Helvetios, qui nunc Sequani appellantur, deinde vincendo per bella gravissima usque ad Oceanum Britannicum processit. Domuit autem annis novem fere omnem Galliam, quae inter Alpes, flumen Rhodanum, Rhenum et Oceanum est et circuitu patet ad bis et tricies centena milia passuum. Britannis mox bellum intulit, quibus ante eum ne nomen quidem Romanorum cognitum erat, eosque victos obsidibus acceptis stipendiarios fecit. Galliae autem tributi nomine annuum imperavit stipendium quadringenties, Germanosque trans Rhenum adgressus inmanissimis proeliis vicit. Inter tot successus ter male pugnavit, apud Arvernos semel praesens et absens in Germania bis. Nam legati eius duo, Titurius et Aurunculeius, per insidias caesi sunt.

Nel 693 dopo la fondazione di Roma Caio Giulio Cesare, che in seguito comandò, fu eletto console con Lucio Bibulo. Gli si assegnarono la Gallia e l’Illiria, con dieci legioni. Egli per primo vinse gli Elvezi, che ora sono chiamati Sequani, in seguito vincendo attraverso violentissime battaglie giunse all’Oceano Britannico. Poi in nove anni sottomise quasi tutta la Gallia, che è compresa fra le Alpi, il fiume Rodano, il Reno e l’Oceano ed ha un perimetro di seimila miglia. Subito mosse guerra ai Britanni, ai quali prima di lui non era nemmeno noto il nome dei Romani, ed avendo accettato ostaggi da loro, trasformò i vinti in mercenari. Poi impose alla Gallia un riscatto annuo di 400 sesterzi a testa come tributo e, dopo aver attaccato i Germani oltre il Reno, vinse scontri durissimi. Fra tanti successi combattè male tre volte, una volta presso gli Arverni essendo presente, due volte in Germania essendo assente. Infatti i suoi due luogotenenti, Titurio e Arunculeio, furono uccisi in un’imboscata.

Breviarium, VI, 19 (“Inizio della guerra civile”)

Hinc iam bellum civile successit exsecrandum et lacrimabile, quo praeter calamitates, quae in proeliis acciderunt, etiam populi Romani fortuna mutata est. Caesar enim rediens ex Gallia victor coepit poscere alterum consulatum atque ita ut sine dubietate aliqua ei deferretur. Contradictum est a Marcello consule, a Bibulo, a Pompeio, a Catone, iussusque dimissis exercitibus ad urbem redire. Propter quam iniuriam ab Arimino, ubi milites congregatos habebat, adversum patriam cum exercitu venit. Consules cum Pompeio senatusque omnis atque universa nobilitas ex urbe fugit et in Graeciam transiit. Apud Epirum, Macedoniam, Achaiam Pompeio duce senatus contra Caesarem bellum paravit.

Dopo iniziò una guerra civile maledetta e deplorevole, con la quale, oltre alle sventure che successero nei combattimenti, anche il destino del popolo romano mutò. Cesare infatti, ritornando dalla Gallia vincitore, iniziò a chiedere un’altro consolato. Fu contraddetto dal console Marcello, da Bibulo, da Pompeo, da Catone e gli fu ordinato di tornare in città dopo aver sciolto gli eserciti. Per questo affronto da Rimini, dove aveva radunato i soldati, mosse verso la sua patria con l’esercito. I consoli, con Pompeo, tutto il senato e tutta la nobiltà fuggì dalla città e si trasferì in Grecia. Presso l’Epiro, la Macedonia e l’Acaia il senato preparò la guerra contro Cesare, con Pompeo come comandante.

“I Romani impegnati su più fronti”

M. Claudius Marcellus consul apud Nolam, ditissimam civitatem Campaniae, contra Hannibalem maxime strenuum Carthaginiensium ducem, bene pugnavit. Hannibal, ut copias suas augeret, permultas civitates Romanorum in Apulia et in Calabria occupavit. Tum etiam Philippus, rex Macedonum, ad Hannibalem legatos misit qui promiserunt plurima auxilia contra Romanos. Legatos, quos Philippus miserat, capiunt Romani et rem cognoscunt. Tum in Macedoniam M. Valerium Laevinum, mittunt, in Sardiniam, quae Romanos deseruerat et societatem fidelissimam cum Carthaginiensibus fecerat, T. Manlium Torquatum proconsulem. Ita in plurimis locis simul pugnant Romani: in Italia contra Hannibalem, in Hispaniis contra Hasdrubalem, fratrem Hannibalis, in Macedonia contra Philippum, in Sardinia contra Sardos et Carthaginienses.

Il console Marco Claudio Marcello combatté con successo presso Nola, città assai ricca della Campania, contro Annibale, il comandante valorosissimo dei Cartaginesi. Annibale, per accrescere le sue truppe, occupò moltissime città dei Romani in Puglia e in Calabria. Allora anche Filippo, re dei Macedoni, mandò presso Annibale degli ambasciatori che promisero moltissime milizie ausiliarie contro i Romani. I Romani prendono gli ambasciatori che Filippo aveva mandato e vengono a conoscenza del fatto. Allora in Macedonia mandano Marco Valerio Levino, in Sardegna, che aveva abbandonato i Romani e aveva stretto una alleanza assai fedele con i Cartaginesi, Tiberio Manlio Torquato in qualità di proconsole. Così i Romani combattono nello stesso tempo in moltissimi luoghi: in Italia contro Annibale, in Spagna contro Asdrubale, fratello di Annibale, in Macedonia contro Filippo, in Sardegna contro i Sardi e i Cartaginesi.

“I Senoni saccheggiano Roma”

Galli Senones, qui viribus copiosis et robustis urbem Clusium obsidebant, viderunt Romanorum legatos, qui tunc pacis arbitri venerunt, pugnates inter Clusinos. Galli irati oppidi obsidionem dimittunt et totis viribus ad Urbem magnis itineribus contendunt. Fabius consul eos cum copiis excepit, nec tamen obstitit, immo Gallorum infestum agmen Romanos quasi aridam segetem succidit et stravit. Allia fluvius Fabii cladem memoria tenet, sicut Cremera Fabiorum. Senones Urbem iam vacuam defensoribus penetrant, in curiam intrant et trucidant senatores, qui in suis sedilibus insidebant et honorem Romanum defendebat; postea universam reliquam inventutem, quae in arce Capitolini montis latebat, obsidione concludunt ibique miseras reliquias fame, peste, desperatione, formidine terunt et subigunt. Galli fessi caede excedunt et ruinarum horridum acervum relinquunt: undique horror quatiebat animos, silentia quoque terrebant quia est materia pavoris raritas in locis spatiosis. Ideo Romani mutaverunt sedes, Iovem suosque deos oraverunt, aliud oppidum incoluerunt, sed Camillus dictator, qui princeps, Romanorum erat, migrationem alio prohibuit et patriam seravit.

I Galli Senoni, che con molte e ingenti forze assediavano la città di Chiusi, videro gli ambasciatori, che allora erano venuti (come) arbitri di pace, che combattevano fra i Chiusini. I Galli adirati lasciano l’assedio e con tutte le forze si affrettano con grandi marce verso Roma. Il console Fabio li accolse con le truppe, nè tuttavia contrastò, al contrario la schiera nemica dei Galli i Romani come un arido terreno seminato miete e devasta. Il fiume Allia mantiena (per) memoria della rovina di Fabio, così come il (fiume) Cremera dei Fabia. I Senoni penetrano in Roma già sgombra dai difensori, entrano in curia e trucidano i Senatori, che sedevano nei loro posti e difendevano l’onore dei Romani; dopo ciò tutta la restante gioventù che era al sicuro sulla torre capitolina, racchiudono in assedio e lì i miseri resti per fame, peste, disperazione, spavento logorano e soggiogano. I Galli spossati per la strage si ritirano e lasciano indietro un cumulo di spaventose rovine: da ogni parte l’orrore scuoteva gli animi, anche i silenzi terrorizzavano perchè è motivo di spavento la solitudine in luoghi spaziosi. Per questo i Romani cambiarono i domicili, pregarono Giove e i suoi dei, abitarono un’altra città, ma Camillo, che principe, era il dittatore dei Romani, proibì una emigrazione altrove e fondò la patria.