“Una mosca sciocca e impertinente”

di Fedro

Cum in temone musca sederet, mulam increpabat: “Quam tarda es! Cur citius non procedis? Vide ne dolone tibi collum compungam”. Respondit illa: “Verbis tuis non moveor; sed istum timeo qui in sella sedet, quod iugum meum lento flagello temperat et ora continet frenis spumantibus. Quapropter insolens et stulta esse desine: nam et quando stringandum et quando currendum sit scio”. Qui sine virtute vanas minas exercet, merito hac fabula derideri potest.

Una mosca sedendo su una pertica, infastidiva una mula: “Come sei lenta! Perchè non vai più veloce? Stai attenta che ti pungo il collo con il pungiglione”. Rispose quella: “Non sono mossa dalle tue parole, ma temo questo che siede in sella, perchè tempera con un lento flagello il mio giogo e trattiene la bocca con i freni schiumati. Per tale ragione smetti di essere insolente e stupida: infatti so quando devo correre e quando devo andare piano”. Chi esercita senza virtù vane minacce, giustamente può essere deriso con questa storia.


Breviarium, VII, 3 (“La battaglia di Filippi”)

di Eutropio

Interea Brutus et Cassius, interfectores Caesaris, ingens bellum moverunt. Erant enim per Macedoniam et Orientem multi exercitus, quos occupaverant. Profecti sunt igitur contra eos Caesar Octavianus Augustus et M. Antonius; remanserat enim ad defendendam Italiam Lepidus. Apud Philippos, Macedoniae urbem, contra eos pugnaverunt. Primo proelio victi sunt Antonius et Caesar, periit tamen dux nobilitatis Cassius, secundo Brutus periit et infinitam nobilitatem, quae cum illis bellum gesserat, victam interfecerunt. Ac sic inter eos divisa est res publica, ut Augustus Hispanias, Gallias et Italiam teneret, Antonius Asiam, Pontum, Orientem. Sed in Italia L. Antonius consul bellum civile commovit, frater eius, qui cum Caesare contra Brutum et Cassium dimicaverat. Is apud Perusium, Tusciae civitatem, victus et captus est, neque occisus.

Intanto Bruto e Cassio, uccisori di Cesare, provocarono un’ingente guerra. Poiché molti eserciti, che presero, si trovavano nella Macedonia e in Oriente. Allora partirono contro di loro Cesare Ottaviano Augusto e M. Antonio; quindi Lepido era rimasto a difendere l’Italia. Combatterono contro di loro presso Filippi, città della Macedonia. Nel primo scontro furono vinti Antonio e Cesare, tuttavia perì il condottiere della nobiltà Cassio, nel secondo morì Bruto e massacrarono la numerosissima nobiltà vinta, che con loro aveva fatto la guerra. E così lo Stato fu diviso tra loro affinchè Augusto occupasse la Spagna, le Gallia e l’Italia, Antonio l’Asia, il Ponto, l’Oriente. Ma in Italia, il console L. Antonio, fratello di quello che aveva combattuto assieme a Cesare contro Bruto e Cassio, suscitò la guerra civile. Egli, vinto, fu catturato, non ucciso, presso Perugia, città dell’Etruria.


“Un Viaggio da Atene a Roma”

di Altre versioni

Navis, et vectorum et mercium plena, Piraeum, Athenarum portum, relinquit: nautae oculus adiciunt in mirum templum deae Athenae, – graeca lingua Parthenon dicitur – quod splendet in arce urbis, quae Acropolis nominatur. Celeriter navis ventis secundis in altum ducitur. Sol occidit et nox in caelo sidera fert quae nautis viam ostendunt, iam navis laeva Cytheram insulam Veneris deae sacram, relinquit, dextra taenarum promuntorium, qua ad inferos via est. Cum nautae in mare ionium intrat Graeciae litora salutant et ad Italiam navigant. Navigatio usque ad Siciliam tranquilla est, sed fretum siculum, inter Scyllam et Carybdim, horrida monstra, ventorum vi agitatur. Denique gubernatoris peritia nautarumque diligentia navis integra in mare tirrhenum transit. Vectores, longo itinere fessi, cum latii litora vident, “Italiam, Italiam!” una voce clamant. Tandem navis ex alto in Ostiae portum intrat. Nautae de navi exeunt et Neptuno aquarum regi, atque Iovi, deorum patri, sacrificium faciunt.

La nave, piena di merci e vettovaglie, lascia il Pireo, porto di Atene: i marinai volgono lo sguardo al mirabile tempio di Atena – che nella lingua greca è chiamato Partenone – che splende nella rocca della città che è chiamata Acropoli. Velocemente la nave con venti favorevoli è condotta in alto. Il sole tramonta e la notte porta gli astri in cielo che mostrano la via ai marinai, già la nave leggera lascia l’isola di Citerea sacra alla dea Venere, alla destra il promontorio di Tenaro, che è la via agli inferi. Quanto i marinai entrano nel mar Ionio salutano i lidi della Grecia e navigano verso l’Italia. La navigazione fino alla Sicilia è tranquilla ma lo stretto degli scogli, tra Scilla e Cariddi, orribili mostri, è agitato dalla forza dei venti. Infine per l’esperienza dei timonieri e la perizia dei marinai la nave passa integra nel mar Tirreno. I vettori, stanchi per il lungo viaggio, quando vedono i lidi del Lazio gridano a gran voce: “Italia, Italia!”. Allora la nave entra dall’alto nel porto di Ostia. I marinai scendono dalla nave e fanno un sacrificio a Nettuno re delle acque dei mari, e a Giove padre degli dei e degli uomini.


“Notizie su uomini strani e mostruosi”

di Gellio

Omnes libri graeci miraculorum fabularumque pleni sunt, ibique res huiuscemodi inauditas et incredulas legere possumus. in remotissima regione sunt homines maximae velocitatis, habentes vestigia pedum retro porrecta, non prorsum spectantia. in ultima terra homines vivunt qui in puerita canescunt et oculis plus cernunt per noctem quam interdiu. In terra Africa homines sunt quorum vox facultatem mirabulissimam habet: nam si impensius laudant pulchriores arbores, segetes laetiores, infantes amoeniores, equos magi egregios, pecudes opimas, hec omnia, nulla alia causa, repente occidunt. Pygmaei, gentes minima statura, qpud extremam Indiam vivunt: qui eorum longissimi sunt, non longiores sunt quam pedes duo et quadrans.

Tutti i libri greci sono pieni di favole e fatti straordinari, e vi possiamo leggere cose inaudite e incredibili di questo genere. In una lontanissima terra ci sono uomini dalla corsa velocissima, che hanno i piedi allungati verso dietro e non rivolti in avanti. In una terra remota ci vivono uomini che hanno i capelli bianchi quando sono infanti e con occhi che vedono più di notte che durante il giorno. Nella terra d’Africa ci sono uomini la cui voce ha una stupefacente capacità: infatti se per caso lodano i begli alberi, le messi abbondanti, i bei ragazzi, i superbi cavalli, i fertili greggi, tutto ciò, senza nessun’altra causa, muore improvvisamente. I pigmei, gente di statura piccolissima, vivono nella lontanissima India: i più alti di loro non superano due piedi e un quarto.


“L’ubriachezza del re Cambise”

di Seneca

Cambysen regem nimis deditum vino Praexaspes, unus ex carissimis, monebat ut parcius biberet, turpem esse dicens ebrietatem in rege, quem omnium oculi auresque sequerentur. Ad haec ille: “ut scias” inquit “quemadmodum numquam excidam mihi, adprobabo iam et oculos, post vinum, et manus in officio esse”. Bibit deinde liberalius quam alias capacioribus scyphis et, iam gravis ac vinolentus, obiurgatoris sui filium procedere ultra limen iubet allevataque super caput sinistra manu stare. Tunc intendit arcum et ipsum cor adulescentis (id enim petere se dixerat) figit rescissoque pectore haerens in ipso corde spiculum ostendit ac respiciens patrem interrogavit satisne certam haberet manum.

Pressaspe, uno dei suoi più cari amici, ammoniva il re Cambise, troppo incline al vino, a bere di meno, dicendo che è disonorevole l’ubriachezza in un re, che gli occhi e le orecchie di tutti seguivano. Quello rispose a queste cose: “Affinché tu sappia come non ho perso il mio autocontrollo, ti proverò che, dopo aver bevuto vino, gli occhi e le mani funzionano ancora a dovere”. Bevve poi più abbondantemente del solito, in coppe più grandi e, ormai appesantito e ubriaco fradicio, ordinò al figlio del suo censore di avanzare oltre la soglia e di stare fermo, con la mano sinistra alzata sopra il capo. Allora tese l’arco e trafisse proprio il cuore del ragazzo (aveva detto di mirare a quello) e aperto il petto, mostrando la freccia diritta nel cuore e volgendosi al padre gli chiese se aveva una mano abbastanza ferma.


“Fine di Pompeo e dei pompeiani”

di Eutropio

Pugnatum est ingenti contentione victusque ad postremum Pompeius et castra eius direpta sunt. Ipse fugatus Alexandriam petiit, ut a rege Aegypti acciperet auxilia. Hic fortunam magis quam amicitiam secutus occidit Pompeium, caput eius et anulum Caesari misti. Mox Caesar Alexandriam venit. Ipsi quoque Ptolomaeus parare voluit insidias. Hac causa bellum regi illatum est. Victus in Nilo periit inventumque est corpus eius cum lorica aurea. Caesar Alexandria potitus regnum Cleopatrea dedit. Rediens inde Caesar Pharnacen, Mithridatis Magni filium, multas populi Romani provincias occupatem, vicit acie, postea ad mortem coegit. Inde Romam regrussus se consulem facit cum M. Aemilio Lepido. Inde in Africam profectus est, ubi infinita nobilitas cum Iuba, Mauretaniae rege, bellum
reparaverat. Duces autem Romani erat P. Cornelius Scipio (hic etiam socer Pompeii Magni fuerat), M. Petreius, M. Porcius Cato, L. Cornelius Faustus. Contra hos commisso proelio, victor fuit Caesar. Cato, Scipio, Petreius, Uiba ipsi se occiderunt. Faustus. Pompeii gener, a Caesare interfectus est.

Si combattè con grande violenza, e alla fine Pompeo fu vinto e i suoi accampamenti messo a sacco. Egli stesso posto in fuga si diress ad Alessandria per ricevere aiuti dal re dell’Egitto, al quale dal senato era stato dato come tutore per la sua età giovanile. Quello, inseguendo più la fortuna che l’amicizia, uccise Pompeo e inviò a Cesare il capo e l’anello di lui. Al cui cospetto si dice che anche Cesare avesse versato lacrime, vedendo il capo di un così grande uomo e un di suo genero. Quindi tornato a Roma si nominò console con M. Emilio Lepido. Quindi partì per l’Africa, dove un gran numero di nobili con Giuba, re della Mauritania, aveva rinnovato la guerra. Capitani Romani poi erano P. Cornelio Scipione (questi pure era stato suocero di Pompeo Magno), M. Petreio, M. Porcio Catone, L. Cornelio Fausto. Attaccata battaglia contro di loro, fu vincitore Cesare. Catone, Scipione, Petreio, Giuba si uccisero da per loro. Fausto, genero di Pompeo, fu ucciso da Cesare.


Breviarium, IV, 2 (“T. Quinzio Flaminio”)

di Eutropio

T. Quinctius Flamininus adversum Philippum regem missus rem prospere gessit. Pax ei data est his condicionibus: ne Graeciae civitatibus, quas Romani contra eum defenderant, bellum inferret; ut captivos et transfugas redderet; quinquaginta solas naves haberet; reliquas Romanis redderet; per annos decem quaterna milia pondo argenti daret et obsidem daret filium suum Demetrium. T. Quinctius Flamininus etiam Lacedaemoniis intulit bellum. Ducem eorum Nabidem vicit et quibus voluit condicionibus in fidem accepit. Ingenti gloria triumphavit; duxit ante currum nobilissimos obsides, Demetrium Philippi filium et Armenen Nabidis filium.

T. Quinzio Flaminino, inviato contro il re Filippo, condusse con buon esito la guerra. A lui (Filippo) fu data la pace a queste condizioni: non facesse guerra alle città della Grecia che i Romani avevano difeso contro di lui; restituisse prigionieri e disertori, avesse soltanto cinquanta navi; consegnasse tutte le restanti ai romani; desse per dieci anni quattro mila libbre d’argento l’anno e consegnasse come ostaggio suo figlio Demetrio. T. Quinzio Flaminino fece guerra anche agli Spartani. Vinse il loro condottiero Nabide e li accolse sotto la sua protezione alle condizioni che egli volle. Trionfò con grande gloria, condusse davanti al (suo) carro nobilissimi ostaggi, Demetrio figlio di Filippo e Armene figlio di Nabide.